Sa gitna ng mga pagdinig sa Senado para sa 2025 at 2026 national budget, isang malakas na pagsabog ng impormasyon ang nagpa-ikot sa ulo ng publiko at nagpa-igting sa usaping korapsiyon sa pamahalaan. Sa pagkakataong ito, hindi basta haka-haka o tsismis ang pinag-uusapan, kundi mga detalyadong pahayag, salaysay, at dokumentong isinumite mismo ng dating opisyal ng Department of Public Works and Highways (DPWH) at iniharap ni Senator Panfilo Lacson—isang senador na matagal nang kilala sa pagtutok sa anomaliya sa badyet.

Sa mahigit tatlong oras na talakayan, binunyag ni Lacson ang umano’y P100 bilyong insertion scheme na ginamit ang pangalan ng Pangulo, kahit umano wala siyang kinalaman at mismong siya pa ang nag-veto sa ilang proyekto. Sa unang tingin ay tila imposibleng mangyari—paano magagawa ng ilang opisyal na ipresenta ang sarili bilang kinatawan o tagapagsalita ng Pangulo, at kumbinsihin ang ilang mambabatas na aprubahan ang napakalaking alokasyon?

Ngunit ayon sa salaysay ni dating DPWH Undersecretary Roberto Bernardo, iyon mismo ang nangyari.

Ayon sa isinumiteng handwritten narration ni Bernardo, may ilang opisyal na umano’y nagkunwaring kumikilos “sa ngalan ng Pangulo” upang ipasok ang P100 bilyong halaga ng proyekto sa bicameral conference committee. Ipinangalan niya sina Undersecretary Adrian Bersamin at Undersecretary Trigib Olibar, na ayon sa kanya ay nagpakitang tila galing daw ang utos mula sa pinakamataas na opisina sa bansa. Para sa mga mambabatas na sinabihan, mahirap hindi maniwala—sapagkat sino nga ba ang tatangging suportahan ang “priority projects ng Pangulo”?

Ngunit ayon kay Bernardo, hindi iyon ang katotohanan.

Ipinahayag niya na mula sa P100 bilyong “proposal,” P81 bilyon ang nauwi sa DPWH, at dito umano nagkaroon ng sistematikong paggalaw. Binanggit niya na sa halagang iyon, P52 bilyon ang personal niyang hinawakan, at may bahagi daw dito ang nai-deliver niya sa opisina ni Undersecretary Olibar bilang umano’y “commitment” ng mga proyektong ipinapasok. Sa salaysay niya, ginamit pa raw ang armored vans para sa paghahatid ng pera—mga halagang umaabot mula P800 milyon hanggang P2 bilyon kada delivery.

Isang bahagi ng salaysay ang partikular na nagpataas ng kilay sa Senado: ang umano’y pagkakataong naipon ang P8 bilyon sa isang armored van dahil daw “magulo ang sitwasyon” sa panahong inoobserbahan ang mga isyu sa naunang administrasyon. Para kay Lacson, nakababahala iyon hindi lamang dahil sa laki ng halaga, kundi dahil nagpapakita ito ng antas ng pagiging normalisado ng paggalaw ng pera sa likod ng mga pondo ng gobyerno.

Sa kanyang presentasyon, inilahad ni Lacson ang isang tanong na matagal nang bumabagabag sa mga mambabatas: kung totoo raw ba ang umano’y alegasyon ng isang dating kongresista na may P25 bilyon siyang naideliver “para sa Pangulo.” Ngunit ayon sa datos at salaysay ni Bernardo, imposible iyon—sapagkat siya raw mismo ang humawak sa 52 bilyon, at wala raw kahit isang sentimo sa mga iyon ang nauwi sa Pangulo.

Sinang-ayunan ito ni Senator Sherwin Gatchalian, na nagsabing walang basehan ang tsismis na ipinakalat sa social media. Para sa kanila, malinaw na maling impormasyon iyon na nagdulot lamang ng kalituhan at pagdududa sa integridad ng budget process.

Ngunit kung hindi ang Pangulo ang nag-utos, paano pumasok ang ganitong kalaking halaga sa bicam?

Ito ang tanong na patuloy na bumabalot sa usapin.

Ipinunto ni Gatchalian ang isang realidad: sa laki ng P100 bilyon, imposibleng hindi napansin ng ilang ahensya, komite, at opisyal. Ngunit ayon sa kanya, isang maliit na grupo lamang ang nag-usap at nagkasundo—isang bagay na posibleng nangyayari sa tuwing hindi live-streamed ang bicam session. Dahil dito, nanawagan siya na gawing bukas, transparent, at live-streamed ang lahat ng deliberasyon para sa budget.

Sa parehong pagdinig, ibinahagi rin ni Lacson ang ilang “patterns” ng umano’y modus, kabilang ang pag-aalok ng porsyento (o kickback) mula sa proyekto, paggamit ng mga pamilyar na pangalan para makalusot ang mga entry, at pagkakaroon ng listahan ng mga contractor na lumalabag na raw sa nakaraang mga proyekto ngunit patuloy na nakatatanggap ng malalaking kontrata. Kabilang sa mga binanggit ay mga kumpanyang nasangkot umano sa substandard flood control structures, isang isyu na kasalukuyang pinagsasaalang-alang sa kasong isinampa sa Office of the Ombudsman.

Sa gitna ng lahat ng ito, hindi naiwasang mapag-usapan ang epekto nito sa bansa. Ayon kay Lacson, ang ganitong uri ng anomalya ay hindi lang usapin ng pulitika—ito ay direktang sumasapol sa ekonomiya, investor confidence, at reputasyon ng bansa. Ang mga pangyayaring ito, aniya, ang dahilan kung bakit bumabagsak ang stock market at nagdadalawang-isip ang mga mamumuhunan.

Sa kabilang banda, may isa pang kontrobersiyang umusbong kasabay ng usapin sa insertion: ang matinding bangayan na umabot sa loob ng pamilya Marcos. Sa mga nakaraang linggo, naging laman ng social media ang palitan ng pahayag nina Senadora Imee Marcos, Pangulong Bongbong Marcos Jr., at maging ni Senior Deputy Majority Leader Sandro Marcos. Sa gitna ng mga alegasyon at panawagan para sa hair follicle test, naglabas ng pahayag ang Malacañang na tinawag ang mga paratang na “old, recycled claims” na wala umanong basehan.

Bagama’t hiwalay ang usaping insertion sa family dispute, hindi maikakaila na nag-ambag ang parehong issue sa pangkalahatang kalituhan at tensyon sa pambansang pulitika.

Dagdag pa rito, inihayag ng Armed Forces of the Philippines na iniimbestigahan nila ang umano’y hindi pangkaraniwang pagpopondo ng ilang anti-corruption rallies. Naging palaisipan ito lalo na’t may ilang grupo ang nagpakita ng interes sa isyu, ngunit hindi malinaw kung saan nanggaling ang pondo o kung sino ang nag-organisa.

Sa kabila ng mga pagbibitiw na nangyari sa Malacañang, iginiit ng Palasyo na ang mga ito ay ginawa “out of delicadeza,” at nananatili raw ang tiwala ng Pangulo sa mga naturang opisyal hanggang hindi napapatunayan ang anumang alegasyon.

Habang patuloy na umiikot ang mga kwento, imbestigasyon, at paratang, malinaw ang isang mensahe mula sa Senado: hindi dapat balewalain ang mga natuklasan. Hindi sapat ang pagbibitiw; kinakailangan ang masusing imbestigasyon.

Para kay Lacson, ang insidenteng ito ay hindi lamang simpleng anomalya kundi isang leksyon—na anumang pagtatangkang gamitin ang pangalan ng Pangulo, o sinumang mataas na opisyal, ay may malalim na epekto sa bansa. At kung hindi ito mapipigilan, patuloy itong magpapaantak sa tiwala ng publiko.

Sa huli, ang usaping ito ay nagsilbing paalala na ang integridad ng budget process ay hindi lamang teknikal o procedural; ito ay moral na pangako. At sa panahon ngayon, ang taong-bayan ay mas maingat, mas mapanuri, at higit na naghahangad ng malinaw na panuntunan mula sa gobyerno.

Kung saan hahantong ang imbestigasyon, wala pang nakakaalam. Ngunit isang bagay ang malinaw: nagsimula na ang pagbubunyag.